Plan miasta

Atrakcje
turystyczne

Szlaki
turystyczne

Wydawnictwa

Miasto i gmina Cieszanów

Atrakcje turystyczne

Fot. 1. Kościół z ok. 1800 r., p.w. św. Wojciecha w Cieszanowie
(fot. Marek Nasiadka)

Cieszanów ma zachowny układ urbanistyczny z okresu lokacji pod koniec XVI wieku. Centrum miasta stanowi obszerny rynek (ok. 100 x 100 m), obecnie zadrzewiony i ładnie zagospodarowany. Na nim stoi pomnik z 1966 r. ku czci 10 więźniów przywiezionych z Zamościa i rozstrzelanych tu 19 grudnia 1943 r. przez Niemców. Na przeciw ustawiono w 1990 r. symboliczny Krzyż Katyński, poświęcony ofiarom NKWD.

Wjeżdżając na rynek ul. Sobieskiego, tj. od strony Lubaczowa, zobaczymy po lewej murowany kościół parafii rzymskokatolickiej p.w. św. Wojciecha, fundacji Jana Zamoyskiego, pochodzący z ok. 1800 r. (fot. 1.). Po koniec XIX wieku został on rozbudowany o wieżę i nawy boczne dzięki czemu zyskał kształt trójnawowej pseudobazyliki. We wnętrzu znajdują się liczne tablice poświęcone ofiarom wojny – żołnierzom poległym na wszystkich frontach i osobom pomordowanym w obozach koncentracyjnych, łagrach i więzieniach oraz wskutek terroru UPA, a także żołnierzom AK i deportowanym na Sybir.

Po przeciwnej stronie ulicy Sobieskiego znajduje się pamiątkowy głaz poświęcony doc. dr historii Łucji Charewiczowej (1897–1943), urodzonej w Cieszanowie, a zmarłej w obozie koncentracyjnym Auschwitz.

Fot. 2. Cerkiew parafii greckokatolickiej w Cieszanowie, p.w. św. Jerzego, wybudowana w latach 1908–1910 (fot. Marek Nasiadka)

Po zachodniej stronie rynku zobaczymy murowaną cerkiew parafii greckokatolickiej p.w. św. Jerzego, wybudowaną w latach 1908–1910 (fot. 2.). Stoi ona na miejscu starszej, drewnianej cerkwi z 1804 r. Jest to budowla na rzucie krzyża greckiego (równoramiennego) z centralną kopułą. W latach 50. XX w. służyła jako magazyn, obecnie jest nieużytkowana.

Na południe od rynku, na skraju os. Kustronia, stoi piętrowa synagoga na planie kwadratu, zapewne z 1889 r. Podczas II wojny światowej została ona zdewastowana przez hitlerowców. Po wyzwoleniu miasta w 1944 roku, przeznaczono ją na magazyn. Od początku lat 90. XX wieku budynek stoi opuszczony w stanie zamkniętej ruiny. Wewnątrz znajduje się jednoprzestrzenna sala modlitewna, lecz bez dawnego wyposażenia oraz polichromii.

Opodal mostu na Brusience, przy skrzyżowaniu ulic stoi pomnik króla Jana III Sobieskiego. Pomnik jest pamiątką bitwy z 1672 r., kiedy to hetman wielki koronny Jan Sobieski rozgromił pod Cieszanowem zagon turecko-tatarski. Pomnik ten postawiono w roku 1883, czyli w dwusetną rocznicę odsieczy wiedeńskiej.

Na cmentarzu (przy drodze do Tarnogrodu) stoi pomnik ku czci 180 oficerów, podoficerów i żołnierzy 21 Dywizji Piechoty gen. Józefa Kustronia poległych 14–15 września 1939 roku w okolicy Cieszanowa w walce z hitlerowcami. Obok cmentarza rzymskokatolickiego znajduje się kirkut (0,8 ha), założony około 1870 roku, ale zniszczony podczas II wojny światowej. W latach 90. XX wieku został on uporządkowany, jednak w wyniku wojennej dewastacji nie zachował się żaden nagrobek.

Fot. 3. Gorajec – zespół cerkiewny z końca XVI wieku (fot. Paweł Wład)

Gorajec – wieś nad Gnojnikiem, założona w 1564 r. przez starostę lubaczowskiego Jana Tarnowskiego; w XVIII wieku zamieszkana była przez licznych gonciarzy. Wieś znana z tragicznych wydarzeń z 6 kwietnia 1945 r., kiedy to batalion KBW przeprowadził pacyfikację wsi, w wyniku której zginęło 155 Ukraińców.

Wyprawa do Gorajca to przede wszystkim uczta dla miłośników architektury cerkiewnej. Centrum wsi zdobi bowiem bardzo stara, drewniana cerkiew greckokatolicka z 1586 r., p.w. Narodzenia Najświętszej Marii Panny (fot. 3.). Należy ona do najstarszych i najcenniejszych drewnianych cerkwi w Europie. Jest to świątynia w zbliżonym stylu i z podobnego okresu, co stara cerkiew w Radrużu, wpisana na Światowego Dziedzictwa Przyrody i Kultury UNESCO. Świątynia była przebudowywana w latach 1835 i 1903. Po II wojnie światowej przez wiele lat niszczała opuszczona. W latach 1996–2000 odtworzono jej XVI-wieczny wygląd. Obecnie nadal jest nieużytkowana i wymaga nieustannej opieki konserwatorskiej, ale można ją zwiedzać. Cerkiew jest trójdzielna, a każda z części – prezbiterium, nawa i babiniec – przekryta jest odrębną kopułą. Najwyższa, czworoboczna kopuła z jednym załomem przekrywa nawę. Pozostałe kopuły są ośmiopołaciowe. W skład zespołu cerkiewnego wchodzi także drewniana dzwonnica z 1863 r., przeniesiona z Majdanu Sieniawskiego na miejsce poprzedniej, zniszczonej w latach 70. XX w.

Ok. 1 km na północ od Gorajca, na skraju podmokłych łąk doliny Łówczanki, stoi murowana kapliczka „na wodzie”, ufundowana w II poł. XIX w. przez Brunickich w miejscu objawienia się Matki Bożej. Wewnątrz kapliczki znajduje się figura Matki Bożej na tle namalowanego na ścianie prezbiterium obrazu Ostatniej Wieczerzy.

Dąbrówka – dawny przysiółek Gorajca, od 1982 roku samodzielne sołectwo. W latach 1939–1941 znalazła się w obrębie ZSRR, tuż przy granicy z Niemcami. Sowieci deportowali stąd 10 lutego 1940 r. na Sybir 14 rodzin, łącznie z dziećmi. Mieszkańcy, którzy powrócili z wywózki, w dowód wdzięczności ufundowali w 1952 roku murowaną kapliczkę. Na ścianie budynku Świetlicy Wiejskiej umieszczona jest tablica poświęcona zesłańcom.

Fot. 4. Chotylub – drewniana cerkiew greckokatolicka p.w. Opieki NMP, wzniesiona w 1888 r. (fot. Marek Nasiadka).

Chotylub – wieś w kształcie długiej ulicówki, ciągnąca się wzdłuż Brusienki. Została założona w 1565 r. W latach 1977–1981 w wyniku akcji zmieniania nazw nosiła przejściowo nazwę Lubice. Do II wojny światowej ok. połowę ludności wsi stanowili Ukraińcy, którzy później zostali wysiedleni do ZSRR i na Ziemie Odzyskane.

Przy drodze z Cieszanowa do Nowego Brusna stoi drewniana cerkiew greckokatolicka, p.w. Opieki NMP, wzniesiona w 1888 r. Jest to świątynia trójdzielna, przekryta jedną ośmiopołaciową kopułą, z dostawionym od strony babińca przedsionkiem. Po wysiedleniu w 1947 r. Ukraińców przez długi czas stała opuszczona. W 1984 r. została odnowiona z przeznaczeniem na kościół rzymskokatolicki. Obecnie, po wybudowaniu w Chotylubiu nowego kościoła, znów stoi nieużytkowana (fot. 4.).

Fot. 5. Nowe Sioło – murowana cerkiew greckokatolicka z 1907 r., p.w. św. Proroka Eliasza, obecnie kościół katolicki p.w. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny
(Fot. Marek Nasiadka)

Nowe Sioło – wieś wzmiankowana po raz pierwszy w 1435 r. Była to wówczas wieś szlachecka, własność Mikołaja Mnicha z Grabca. Do II wojny światowej zamieszkana częściowo przez Ukraińców, których wysiedlono w maju 1947 r. w ramach akcji „Wisła”. Na łąkach nad Brusienką znajduje się sowiecki schron bojowy Linii Mołotowa. Obok szkoły, na krawędzi doliny Brusienki, znajduje się zabytkowy cmentarz z nagrobkami bruśnieńskimi. Około 400 m na zachód od cmentarza stoi okazała murowana cerkiew greckokatolicka z 1907 r., p.w. św. Proroka Eliasza, obecnie kościół katolicki p.w. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny (fot. 5.).

Po przeciwnej stronie doliny Brusienki, na terenie Nowego Sioła-Osiedla znajdują się ruiny dawnego dworu z 1. poł. XIX w. Rezydencja należała niegdyś do Rojowskich, później Gnoińskich. Cały zespół otoczony jest parkiem z XVII-wiecznymi fortyfikacjami ziemnymi typu bastionowego (tzw. „fortalicjum”).

Dachnów – wieś wzmiankowana w dokumentach z 1375 r. Była wówczas nadana Jakubowi Radwanowi przez księcia Władysława Opolczyka. Po II wojnie światowej wysiedlono z niej ludność ukraińską. W latach 1977–1981, w wyniku „akcji zmieniania nazw” nosiła przejściowo nazwę Jaworzyna. W centrum wsi, na skraju rozległej łąki stoi drewniana cerkiew greckokatolicka. Została ona wzniesiona w 1929 r. na miejscu wcześniejszej, pochodzącej z roku 1735. Jest to świątynia p.w. Podwyższenia Krzyża Świętego. Po II wojnie światowej była użytkowana jako kościół, obecnie, po wybudowaniu nowego kościoła, niszczeje opuszczona. Obok niej stoi drewniana dzwonnica z 1928 r.

Folwarki – wieś założona w 1674 r. jako osada będąca uposażeniem cieszanowskiego konwentu dominikanów. Od II poł. XIX w. znana była pod nazwą Folwarki Podominikańskie. W miejscowości znajdowała się kwatera słynnego i kontrowersyjnego sierżanta Tadeusza Czubryta ps. „Zagaj”. We wsi zachowało się wiele drewnianych domów z początku XX w., w tym budynek dawnej szkoły z lat 30. XX w.

Fot. 6. Niemstów – murowana cerkiew greckokatolicka z 1910 r.,
p.w. Narodzenia Najświętszej Marii Panny (obecnie kościół)
(Fot. Paweł Wład)

Niemstów – wieś założona w 1. połowie XVII w. W centrum miejscowości stoi murowana cerkiew greckokatolicka z 1910 r., p.w. Narodzenia Najświętszej Marii Panny (obecnie kościół). Przy drodze do Cieszanowa znajduje się cmentarz z cennymi nagrobkami bruśnieńskimi. Przy wjeździe do wsi zachowała się murowana kapliczka z 1842 r., postawiona w miejscu ugaszenia wielkiego pożaru. W obrębie wsi stoi też kolumna z XVIII-wieczną figurą św. Jana Nepomucena. W południowej części wsi znajduje się dawny pałac Avenariusów z lat 1937–1939, obecnie odbudowany.

Fot. 7. Stary Lubliniec – murowana cerkiew greckokatolicka z 1927 r.,
p.w. Przemienienia Pańskiego (obecnie kościół)
(Fot. Marek Nasiadka)

Stary Lubliniec – wieś wzmiankowana już w 1507 r. W XVII wieku zasłynął z zaburzeń społecznych na tle ekonomicznym. W centrum wsi stoi murowany kościół – jest to dawna cerkiew greckokatolicka z 1927 r., p.w. Przemienienia Pańskiego. Plan krzyża greckiego z wyniosłą centralną kopułą nadaje budowli niezwykle zwarty, harmonijny kształt.

Fot. 8. Nowy Lubliniec – murowana cerkiew greckokatolicka z 1908 r.,
p.w. Przemienienia Pańskiego (obecnie nieużytkowana)
(Fot. Paweł Wład)

Nowy Lubliniec – wieś położona po prawej stronie rzeki Wirowej, w obrębie Płaskowyżu Tarnogrodzkiego. Miejscowość została założona w 1569 roku przez starostę lubaczowskiego Jerzego Jazłowieckiego na terenie istniejącej wcześniej wsi Lubliniec, pod nazwą Wola na Siedliszczach. Z czasem wieś przyjęła nazwę Nowy Lubliniec. Była to wieś zamieszkana w większości przez Ukraińców i w latach 40. XX w. stanowiła oparcie dla oddziałów zbrojnych UPA. Pod koniec marca 1945 r. doszło do zaciętych walk między lubaczowskim batalionem wojsk wewnętrznych a Ukraińcami. W ich wyniku zginęło 25 żołnierzy i milicjantów, a po stronie ukraińskiej co najmniej 100 osób, w tym liczni cywile. Pozostałych przy życiu Ukraińców wysiedlono podczas akcji „Wisła” w 1947 r. W centrum wsi stoi murowana cerkiew greckokatolicka p.w. Przemienienia Pańskiego. Ten okazały obiekt postawiono w 1908 r., obecnie jest nieużytkowany.

Doliny – dawny przysiółek Żukowa, obecnie samodzielna wieś. W okresie zaboru austriackiego stacjonował tu pułk huzarów węgierskich. Miejscowość jest znana z porozumienia zawartego 21 maja 1945 r. między polskim podziemiem niepodległościowym a Ukraińcami z OUN – UPA. Przy drodze do Żukowa stoi kolumna z figurą Matki Bożej, ufundowana przez Rajmunda Dornbacha w 1843 r., w dowód wdzięczności za ocalenie życia.

Fot. 9. Kowalówka – drewniana cerkiew greckokatolicka z 1767 r.,
p.w. Narodzenia NMP (obecnie kościół)
(Fot. Marek Nasiadka)

Kowalówka – wieś założona pod koniec XVIII w. w ramach akcji osiedlania przez zaborcę austriackiego ludności niemieckiej (tzw. kolonizacji józefińskiej). Pierwotnie mianowała się Freifeld („wolne pole”), pod obecną nazwą występuje dopiero od 1939 r. Przed II wojną światową była zamieszkana w dużej części przez ludność ukraińską, którą wysiedlono w ramach akcji „Wisła” w maju 1947 r. Opodal głównego skrzyżowania zwraca uwagę urocza drewniana cerkiew greckokatolicka p.w. Narodzenia NMP. Świątynia pochodzi z 1767 r., a na przełomie XIX i XX w. została przebudowana. Jest to cerkiew trójkopułowa, postawiona na planie krzyża greckiego (równoramiennego). Obecnie pełni rolę kościoła rzymskokatolickiego. Wewnątrz zachowały się fragmenty ikonostasu z XVIII w. W pobliskim lesie znajduje się stary cmentarz greckokatolicki z początku XIX w. z cennymi na grobkami bruśnieńskimi.

Żuków – wieś założona w XV w. na prawie wołoskim. W czasie powstania Chmielnickiego działała tu siatka szpiegowska, złożona z miejscowych Kozaków, informująca powstańców o ruchach wojsk polskich. We wsi zachowały się dwie murowane kapliczki z końca XIX w.