Plan miasta

Atrakcje
turystyczne

Szlaki
turystyczne

Wydawnictwa

Miasto i gmina Szczebrzeszyn

Atrakcje turystyczne

Szczebrzeszyn należy do najbogatszych w zabytki miast polskiej części Roztocza. Najważniejsze z nich położone są w bliskim otoczeniu rynku, dlatego dotarcie do nich nie zajmuje dużo czasu.

Rys. 1. Kościół parafialny p.w. św. Mikołaja w Szczebrzeszynie – widok od strony rynku (fot. Paweł Wład)

Po wschodniej stronie rynku, przy ulicy wylotowej w kierunku Zamościa stoi **kościół parafialny p.w. św. Mikołaja Biskupa, postawiony w latach 1610–20 z inicjatywy ks. Mikołaja Kiślickiego, w miejsce świątyni drewnianej, ufundowanej przez Dymitra z Goraja przed rokiem 1394. Świątynia została wybudowana w stylu manierystycznym („renesansu lubelskiego”). Ma halowy korpus, wielobocznie zamknięte prezbiterium oraz wieżę frontową zwieńczoną barokowym hełmem. Boczne portale są późnorenesansowe, główne wejście – w stylu barokowym. W ołtarzu głównym znajduje się obraz św. Mikołaja. We wnętrzu zwraca uwagę renesansowa geometryczna sztukateria zdobiąca sklepienia. Po obu stronach nawy znajdują się kaplice z barokowymi ołtarzami. Uwagę zwraca nietypowa ambona z końca XVII wieku z figurami aniołów wspierających baldachim. Obok kościoła stoi dzwonnica z kaplicą grobową, ponadto figura Matki Bożej na kuli ziemskiej, depcząca węża, na nietypowym, butelkowym cokole, a także pomnik powstańców z 1863 r. z oddziału Marcina Borelowskiego Lelewela, poległych pod Panasówką. Na teren przykościelny wchodzi się przez barokową bramę z XVIII wieku.

Na południo-zachód od rynku usytuowany jest murowany zespół dawnego klasztoru franciszkanów z **kościołem p.w. św. Katarzyny, wzniesionym w latach 1620–38, z fundacji Tomasza i Katarzyny z Ostrorogów Zamoyskich. Pierwotny klasztor z kościołem p.w. Świętej Trójcy, ufundowany przez Dymitra z Goraja, został zniszczony w okresie reformacji. W 1783 roku w budynkach klasztornych władze austriackie urządziły koszary, a w roku 1812 powstał szpital, w którym pracowały Siostry Miłosierdzia – szarytki. W roku 1883 klasztor zajęły władze rosyjskie, które do opieki nad szpitalem sprowadziły – w miejsce szarytek – mniszki prawosławne krzyżanki, a kościół przekształciły w cerkiew prawosławną. W 1915 roku Rosjanie opuścili Szczebrzeszyn porzucając cerkiew. Dwa lata później świątynię rekoncyliowano na kościół p.w. św. Katarzyny, ale w klasztorze pozostawiono szpital, który istnieje do dziś. Kościół św. Katarzyny jest świątynią bazylikową, wybudowaną w stylu manierystycznym („renesansu lubelskiego”). Oś prezbiterium ustawiona jest pod pewnym kątem do osi kościoła. Z tego powodu słyszy się niekiedy określenie „krzywy kościół”. Ze skromnym wystrojem elewacji kościoła kontrastuje bogate wyposażenie wnętrza, pełne barokowego przepychu. We wnętrzu znajdziemy siedem późnobarokowych ołtarzy. Na sklepieniach uwagę zwracają bogate geometryczne dekoracje sztukatorskie typu kalisko-lubelskiego. W ołtarzu głównym znajduje się obraz Matki Bożej Bonifraterskiej, pochodzący z Zamościa.

Fot. 2. Zabudowa Szczebrzeszyna. W tle wieża kościoła p.w. św. Katarzyny
(fot. Paweł Wład)

Po północnej stronie rynku stoi murowana **cerkiew p.w. Zaśnięcia (Wniebowzięcia) NMP. Na podstawie badań archeologicznych stwierdzono, że mury pochodzą z XIV–XV w., choć stoją na fundamentach znacznie starszej budowli, wywodzącej się z epoki romańskiej. Cerkiew w musiała bowiem istnieć już w 1352 roku, skoro Szczebrzeszyn był wymieniany jako „miasto ruskie”. Główny korpus budowli powstał około roku 1560, staraniem Andrzeja Górki. Zachowały się lite żelazne drzwi z datą 1560 rok. Górkowie przeznaczyli świątynię na zbór kalwiński, ale po roku 1588 oddali na cerkiew. Po unii brzeskiej w 1596 roku pełniła funkcję parafialnej świątyni unickiej. Świątynia była wielokrotnie odnawiana i przebudowywana. W latach 1877–1918 istniała w Szczebrzeszynie parafia prawosławna. Po I wojnie światowej cerkiew opustoszała i do dziś nie jest użytkowana. Wewnątrz zachowała się jedynie polichromia ruska z XVI i XVII wieku.

Fot. 3. Synagoga w Szczebrzeszynie (fot. Paweł Wład)

Na zachód od rynku zobaczymy **synagogę wybudowaną na początku XVII wieku, przebudowaną w następnym stuleciu. W 1940 roku została spalona przez Niemców, a w roku 1946 zawaliły się sklepienia. W latach 1957–63 poddano ją rekonstrukcji. W odbudowanej synagodze powstał Miejski Dom Kultury i małe Muzeum Judaizmu. W roku 2001 podjęto decyzję o jej zwrocie Związkowi Gmin Wyznaniowych Żydowskich. Ściany zdobi od wewnątrz bogata sztukateria.

Pośrodku rynku stoi murowany ratusz wybudowany w 1. połowie XIX wieku, wielokrotnie przebudowywany. Obecnie mieści się w nim Urząd Miasta i Gminy. Obok niego stoją pomniki żołnierzy AK oraz ofiar okupacji niemieckiej.

Po zwiedzeniu zabytków centrum miasta warto udać się ulicą Cmentarną za znakami czerwonego szlaku pieszego (również ścieżkami spacerowymi – czerwoną lub czarną) na wzniesienie, na którym znajduje się zespół cmentarzy.

Idąc pod górę, najpierw napotkamy obszerny *kirkut, na którym zachowało się około 400 kamiennych macew. Na wprost wejścia stoi pomnik poświęcony Żydom Szczebrzeszyna i okolic zamordowanych przez hitlerowców w czasie II wojny światowej.

Na cmentarzu katolickim stoi neogotycka *kaplica p.w. św. Leonarda, wzniesiona w l. 1908–10 na miejscu starszych świątyń. Wokół niej grzebano katolików, unitów, a od 1877 roku także prawosławnych. Na cmentarzu zobaczyć można też mogiły powstańców z 1863 roku oraz pomnik postawiony w hołdzie żołnierzom września 1939 r. i partyzantom Armii Krajowej.

Na zachód od centrum Szczebrzeszyna, na wzgórzu zamkowym, znajduje się grodzisko. Najstarsze ślady osadnictwa w tym miejscu pochodzą sprzed około 5 tysięcy lat. Osiedlił się tu lud neolitycznej kultury pucharów lejkowatych. W V–VI wieku n.e., w czasach wędrówek ludów, wzgórze opustoszało, lecz osadnicy powrócili w wiekach następnych. W wyniku badań archeologicznych odkryto tu chaty z kamiennymi piecami z X wieku oraz cmentarzysko szkieletowe z wieków XII–XIII. Za panowania króla Kazimierza Wielkiego (XIV wiek), na grodzisku wybudowano zamek w postaci mieszkalno-obronnej wieży, otoczonej wałem ziemnym wzmocnionym częstokołem. Zadaniem warowni była ochrona szlaku handlowego oraz przeprawy przez Wieprz. Z tego powodu do XIV wieku używano dla niej nazwy „Gród w Brodach”. Zamek spłonął w czasie pożaru miasta w 1583 r. Do dziś zachowały się jedynie resztki zrujnowanej wieży (uwaga – obecnie jest to teren prywatny, nieudostępniony do zwiedzania).

Przy szosie w kierunku Topólczy stoi murowany budynek młyna wodnego zwanego Wielkim, wzniesiony z polecenia ordynata Maurycego Zamoyskiego na początku XX wieku, odrestaurowany przez prywatnego właściciela w 1985 r. Budynek został wzniesiony – jak wiele tego typu budynków na Lubelszczyźnie – z białego, miejscowego kamienia i czerwonej cegły. Przed II wojną światową był jednym z największych młynów w województwie lubelskim. Przez pewien czas produkował też energię elektryczną do oświetlenia ulic Szczebrzeszyna.

Po przeciwnej stronie ulicy, na kamiennym cokole nad *źródełkiem, stoi drewniana *rzeźba chrząszcza ze skrzypcami, ustawiona w 2002 roku. Symbolizuje ona postać ze słynnego wiersza dla dzieci, autorstwa Jana Brzechwy, zaczynającego się słowami:

W Szczebrzeszynie chrząszcz brzmi w trzcinie
I Szczebrzeszyn z tego słynie…

Dzięki temu wierszowi Szczebrzeszyn stał się popularny w całej Polsce.

Przy ulicy Zamojskiej warto obejrzeć klasycystyczne budynki szkolne, które powstały w latach 1819–22 z fundacji Zamoyskich. Wybudowano je na potrzeby szkoły wojewódzkiej, przeniesionej w 1811 roku z Zamościa. W parku przy szkole postawiono pomnik Zygmunta Klukowskiego, zasłużonego historyka regionu zamojskiego, autora słynnego Dziennika z lat okupacji Zamojszczyzny 1939–1944, który posłużył jako jeden z dowodów zbrodni hitlerowskich w procesie norymberskim.